Het ware zelfbeeld
Gepubliceerd in het tijdschrift Spiegelbeeld (juli 2007)
Wat is een positief ‘waar’ zelfbeeld?
Dat is een juist beeld van jezelf,
zoals jij bent met al je goede en minder goede eigenschappen. Het is
zoals jij jezelf beleeft in verschillende situaties. Je reageert op
collega’s anders dan op je partner thuis, wat logisch is. Iedereen heeft
verschillende ‘rollen’ in onze sociale contacten. En die rollen zijn aan
verandering onderhevig.
Stel je maakt promotie en krijgt een leidinggevende functie, dan verandert je ‘rol’ aanzienlijk. Maar je bent wel altijd je échte zelf. Er is harmonie tussen je innerlijk en je reageren naar buiten toe. Je bent trouw aan jezelf door jouw zelfbeeld niet aan te willen passen aan de wensen van de maatschappij of aan de wensen van andere mensen. Met andere woorden; niemand kan immers altijd het perfecte plaatje leveren van zichzelf zoals dat, ten onrechte, verwacht wordt in verschillende situaties. En jij weet dat het ook niet hoeft en voelt ook niet de behoefte om daar uitleg over te geven. Jij hebt het goede gevoel dat je iets toevoegt aan deze wereld door jezelf te zijn en te geven. Je volgt de weg van je ziel.
Wij zijn allemaal precies
goed zoals we “werkelijk” zijn.
Negatief zelfbeeld
Zelfbeeld, het woord zegt het al; het beeld dat je hebt van jezelf, van jouw persoonlijkheid.
Men praat vaak over een negatief zelfbeeld, wat betekent dat je geen hoge dunk hebt van jouw persoonlijkheid. Er komen gevoelens van onzekerheid, angst, minderwaardigheid en negativiteit uit voort. De reden voor een negatief beeld van jezelf kan verschillende, meerdere oorzaken hebben komende uit het verleden ( verwaarlozing, mishandeling, vernedering, e.d.). Je wordt meer dan normaal gevoelig voor de goedkeuring van andere en haalt daar een ‘vals’ zelfvertrouwen uit.
Dit negatieve zelfbeeld komt het meest ter sprake in de media en iedereen heeft zijn eigen manier met dealen met deze negativiteit. Je kunt bijvoorbeeld in therapie gaan en daar met een redelijk positief zelfbeeld uitkomen na verloop van tijd. Of je past een vorm van zelftherapie toe. Ook op het alternatieve vlak zijn erg goede remedies te vinden om je zelfvertrouwen terug te krijgen.
Helaas zijn er ook mensen die het
negatieve zelfbeeld ontkennen. Daar gaat het hier over.
Schijnwereld van incongruentie
Het gaat over het leven van zovele mensen die in de schijnwereld leven van een onjuist zelfbeeld. Een persoonlijk gevormd denkbeeld van degene je dénkt te zijn, in de omgang met anderen, om goedkeuring en waardering te krijgen. Zij passen zich dagelijks aan omdat ze denken dat dit van hen verwacht wordt en omdat ze denken dat ze anders niet geaccepteerd worden. Alsof dat een zodanig grote ramp zou zijn?
Incongruentie is eenvoudig gesteld; het verschil tussen het zelfbeeld en zelfideaal. Zelfbeeld is de wijze waarop iemand zichzelf beleefd, zelfideaal is het beeld waaraan iemand graag zou voldoen. Dit laatste wordt bepaald door waarden uit de buitenwereld die men de zijne heeft gemaakt. Bij incongruentie is er geen overeenstemming tussen hun binnen- en buitenwereld en speelt men krampachtig een rol. Die rol is niet in overeenstemming met de werkelijkheid en een maskering van grote onzekerheid.
Als zelfbeeld en zelfideaal samenvallen, is er sprake van een gezond functionerend mens. Bij incongruentie echter voelt de persoon dat hij niet deugt zoals hij is (zelfbeeld) en dat hij beter zou moeten zijn (zelfideaal). Er moet iets worden verborgen voor hem zelf en zijn omgeving, hier beginnen de problemen.
Cognitieve dissonantie
Incongruentie is iets totaal anders dan cognitieve dissonantie.
Dit is een moeilijke term voor iets wat we allemaal dagelijks mee te maken hebben, sterker nog iedereen past het wel eens toe! De theorie van de cognitieve dissonantie is ontwikkeld door de Amerikaanse sociaalpsycholoog Leon Festinger en werd voor het eerst gepubliceerd in het boek dat in 1957 verscheen. De Cognitieve Dissonantie theorie gaat over de neiging om gedrag, gevoelens en gedachten te rechtvaardigen. Dissonantie treedt op als ons gedrag onze overtuigingen en houdingen tegenspreekt.
Als iemand bijvoorbeeld een trui van 300 Euro heeft gekocht en die eigenlijk zelf ook te duur vindt, zal hij naar wegen zoeken om die aankoop te rechtvaardigen. Want die trui is wel van uitzonderlijk goede kwaliteit, of héél origineel, en een soortgelijke trui voor veel minder geld zou nooit zo’n goede pasvorm hebben. Een ander voorbeeld is een besluit wat achteraf niet het juiste was, onbewust om te vormen naar het juiste besluit. Deze ervaren onvrede leidt ertoe dat men één of meer meningen onbewust herziet om ze meer met elkaar in overeenstemming te brengen, consonant te maken.
Gewoonlijk merken anderen een dergelijk verandering van mening of houding
eerder op dan de persoon zelf.
Stel je verft je kamer lichtrood en achteraf blijkt de tint niet
lichtrood is maar knalrood. In de dagen daarna wordt knalrood de gedurfde
kleur die je altijd al wilde hebben en staat die kleur toch wel heel fris
bij het bankstel. Ook de schilderijen komen nu beter uit. En in
gesprekken spreek je je bewondering uit voor anderen die ook felle kleren
gebruiken in hun interieur. Een mens is geneigd om nieuwe informatie in
harmonie te brengen met reeds bestaande opvattingen. Dus is dit iets heel
anders dan incongruentie.
Waar komt een onjuist zelfbeeld vandaan?
Er ligt altijd onzekerheid en de daarbij behorende angst aan ten grondslag, angst om ‘ontdekt’ te worden, angst om wie dan ook toe te laten in hun innerlijke wereld. Want dan staan ze plotseling figuurlijk “NAAKT” in al hun kwetsbaarheid en wat als ze dan tegenvallen? Wat als ze kritiek krijgen? Wat als het tegen hen gebruikt gaat worden? Wat als ze dan moeten dealen met de realiteit? Wat als ….wát als?
Ja, wat dan eigenlijk? Hoe komt het toch dat deze mensen hun zelfideaal zien als het enige juiste plaatje? Gebleken is dat in het bijzonder de perfectionisten onder ons hier last van hebben. Ooit klonk er in hun hoofd een stem, een stem die negatief sprak en hun zelfvertrouwen ondermijnde. Een stem die hen deed geloven dat ze niet goed genoeg waren en waardoor ze hun uitvlucht hebben gezocht in het opstellen van een andere, in hun ogen, betere persoonlijkheid. Een onechte persoonlijkheid die hen beter tot hun recht deed komen. Waar kwam die stem zo plots vandaan?
Die stem komt uit het verleden. Van de leerkracht die zei, dat het niks met jou zou worden later. Van je vader die nooit naar jou luisterde maar wel naar zijn andere kinderen. Of van je broer die veel beter kon leren dan jij. Misschien wel van je moeder, die voortdurend kritiek op je had. Het doet er niet toe van wie de stem afkomstig was, we kennen allemaal die stemmen uit het verleden.
Het verschil zit hierin: Geloof jij wat die stemmen zeggen of trek jij je eigen conclusies? Mensen die gevoelig zijn voor de negatieve lading van die boodschap ontwikkelen een gebrek aan zelfvertrouwen. Ze hebben een idee in hun hoofd van het “ideale plaatje” en zo willen ze zichzelf ook graag zien. Alles wat daar afbreuk aan doet, waardoor ze door ‘de mand vallen’ ervaren ze als falen. Dat het niet strookt met de werkelijkheid en dat het heel veel energie kost is ondergeschikt aan de angst voor aantasting van het zelfbeeld.
Sinds de komst van het internet, waarop je je op anonieme wijze kunt uitgeven voor wie je maar wilt, wordt het foute zelfbeeld steeds meer toegepast. Op het internet kun je je voordoen als een femme fatale, een vrouw van de wereld, onafhankelijk en begerenswaardig. Of als een jonge God met een snelle wagen en zakelijk succes. En waarom ook niet? Niemand die weet dat jij uitgezakt in je pyjama achter de computer zit. Een onschuldig vermaak misschien, maar voor mensen met een fout zelfbeeld nog meer reden om in hun schijnwereld te vertoeven. Ten slotte word je op het internet niet geconfronteerd met de werkelijkheid.
Niet alleen voor degene zelf is het ideale plaatje ophouden een vermoeiende bezigheid maar ook anderen in hun omgeving hebben er last van. De grootste valkuil namelijk is het feit dat de buitenwereld gauw genoeg door het ideale plaatje heen prikt. Want het wegmoffelen van je echte ik kan wel verbaal, maar uit zich niet in gedrag op lange termijn.
Je kunt je werkelijk identiteit niet lang verloochenen in gedrag en houding. Zodra mensen dichterbij komen, leren ze je echt kennen en dan gaat de schijnwereld niet meer op.